Apartheid is in het internationaal recht een politiek die er naar streeft een bepaald ras systematisch te laten domineren over een of meer andere rassen. Het internationaal verdrag tegen rassendiscriminatie ICERD, dat apartheid (rassenscheiding) expliciet veroordeelt, maakt daarbij geen onderscheid tussen ras en etniciteit. Apartheid wordt beschouwd als een misdaad tegen de menselijkheid.
Achtergrond
Het politieke systeem van apartheid werd oorspronkelijk vanaf 1910 ontwikkeld door de blanke minderheid die aan de macht was in de Unie van Zuid-Afrika. De apartheid werd officieel ingevoerd in 1948 door de Nasionale Party; de Britse Commonwealth was inmiddels onafhankelijk (1931).Statute of Westminster, 1931. Schedule bij de Status of the Union Act, 1934, Wikisource. Gearchiveerd op 27 september 2020. Zuid-Afrika voerde de apartheid in 1963 middels het Plan Odendaal ook in het bezette buurland Namibië in. De Zuid-Afrikaanse regering reserveerde het grootste deel van het grondgebied voor de blanke minderheid, die het land sinds de 17de eeuw had gekoloniseerd.
In het internationaal recht verwijst het begrip apartheid niet meer louter naar de apartheid zoals die in Zuid-Afrika werd gepraktiseerd, maar ook naar soortgelijke politieke systemen van rassensegregatie die gepaard gaan met discriminatie en onderdrukking. De Zuid-Afrikaanse apartheid staat in het internationaal recht wel model voor alle vormen van apartheid en er wordt in diverse verdragen ook direct naar verwezen.
Verenigde Naties De Verenigde Naties (VN) hebben zich in resoluties herhaaldelijk tegen de apartheid en de gevolgen daarvan voor de niet-blanke bevolking van Zuid-Afrika uitgesproken.Bron te vinden onder kopje "Zie ook" onder dit artikel (categorie VN-resolutie enz.).
Definities in internationale verdragen ICERD-definitie Het Internationaal Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van rassendiscriminatie, in het Engels International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination (ICERD) uit 1966, dat door vrijwel alle VN-staten is ondertekend, maakt op het gebied van rassendiscriminatie een eind aan het onderscheid tussen de begrippen ras en etniciteit. Artikel 1 stelt:
"In dit Verdrag wordt onder "rassendiscriminatie" verstaan elke vorm van onderscheid, uitsluiting, beperking of voorkeur op grond van ras, huidskleur, afkomst of nationale of etnische afstamming die ten doel heeft de erkenning, het genot of de uitoefening, op voet van gelijkheid, van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden op politiek, economisch, sociaal of cultureel gebied, of op andere terreinen van het openbare leven, teniet te doen of aan te tasten, dan wel de tenietdoening of aantasting daarvan ten gevolge heeft."
Artikel 3 geeft aan dat het verdrag in het bijzonder betrekking heeft op het veroordelen en voorkomen van het indelen van mensen in rassen (raciale groepen) en het van elkaar scheiden van rassen/raciale groepen ("rassenscheiding en apartheid"):
"De Staten die partij zijn bij dit Verdrag veroordelen in het bijzonder rassenscheiding en apartheid en nemen de verplichting op zich op onder hun rechtsmacht vallende grondgebieden alle uitingen van dien aard te voorkomen, te verbieden en uit te bannen."Internationaal Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van rassendiscriminatie, 7 maart 1966 (van kracht vanaf 9 jan 1972). Gearchiveerd op 31 augustus 2021.
ICSPCA-definitie Het Internationaal Verdrag inzake de bestrijding en bestraffing van de misdaad van apartheid, in het Engels: International Convention on the Suppression and Punishment of the Crime of Apartheid (ICSPCA) uit 1973 definieert apartheid in Art. 2 als: "soortgelijke politiek en praktijken van rassenscheiding en discriminatie als toegepast in Zuid-Afrika, toegepast met het doel om overheersing door een raciale groep over enige andere raciale groep te vestigen en handhaven en hen systematisch te onderdrukken"."... the term 'the crime of apartheid', which shall include similar policies and practices of racial segregation and discrimination as practised in southern Africa, shall apply to the following inhuman acts committed for the purpose of establishing and maintaining domination by one racial group of persons over any other racial group of persons and systematically oppressing them: ..." Convention on the Suppression and Punishment of the Crime of Apartheid, 30 november 1973 (tekst). Website. Gearchiveerd op 19 juni 2021. In die tijd was het apartheid-regime in Zuid-Afrika nog aan de macht.
Het ICSPCA verklaart in artikel 1 dat apartheid een misdaad tegen de menselijkheid is en dat onmenselijke handelingen die daaruit voortkomen en soortgelijke politiek en praktijken van raciale segregatie en discriminatie misdaden zijn die de principes van het internationaal recht schenden.
Eerste Aanvullend Protocol bij de Conventies van Genève Artikel 85.4 (c) van het Eerste Aanvullend Protocol bij de Conventies van Genève van 1977Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977. Gearchiveerd op 26 oktober 2021. verklaart dat apartheid een ernstige schending van de Conventies is, zonder zich te beperken tot Zuid-Afrika.Toelichting op het Verdrag van 1973, John Dugard, 2008. Als pdf. Gearchiveerd op 4 januari 2022.
Artikel 85. Het tegengaan van inbreuken op dit Protocol ... 4(c) praktijken van apartheid en andere onmenselijke en onterende praktijken, die een aanslag op de menselijke waardigheid vormen en zijn gebaseerd op rassendiscriminatie;Artikel 85 op wetten.overheid.nl (tweetalig). Gearchiveerd op 1 juni 2021.
ICC-definitie Bij de totstandkoming van het Statuut van Rome inzake het Internationaal Strafhof (ICC) werd in 1998 een soortgelijke definitie van apartheid als in de ICSPCA-definitie toegevoegd voor misdrijf tegen de menselijkheid. Het Statuut verschuift daarbij de nadruk meer van rassen in engere zin naar groepen die op andere gronden te identificeren zijn.
Volgens artikel 7.2(h) van het Statuut "betekent 'apartheid' 'onmenselijke handelingen van een vergelijkbare aard als de in het eerste lid bedoelde handelingen', gepleegd door een groep van een bepaald ras en begaan in het kader van een geïnstitutionaliseerd regime van systematische onderdrukking en overheersing van een of meer groepen van een ander ras en met de opzet dat regime in stand te houden;"
Het begrip ras wordt in het Statuut, net als in de ICERD-definitie, gehanteerd in de context van het onderscheid op grond van ras, religie, etniciteit en dergelijke. In het genocide-artikel 6 worden groepen van een ras gelijkgesteld met groepen van een bepaalde nationaliteit, etniciteit of godsdienst. In het eerste lid van artikel 7 wordt bij misdrijven tegen de menselijkheid een raciale groep (een groep van een bepaald "ras") als identificeerbare groep gelijkgesteld met andere groepen die identificeerbaar zijn op grond van etniciteit, cultuur, religie, enzovoort.Zie art. 6 en art. 7.1(h) en (j) en 7.2(h): 1998 Rome Statute of the International Criminal Court , 17 juli 1998 (tekst). Of via wetten.overheid.nl (tweetalig): Nederlandse tekst. Gearchiveerd op 3 januari 2022.
Ras versus etniciteit Raciale groepen staan centraal in de definities van apartheid. Het begrip ras verwijst gewoonlijk naar groepen met specifieke overgeërfde, dus genetisch bepaalde, fenotypische kenmerken, zoals huidskleur of lichaamsbouw. Vaak is het gekoppeld aan een geografische regio, zoals Afrika, Europa of het Midden-Oosten.
Wetenschappelijk gezien is een biologische indeling van de mensheid in rassen niet mogelijk. In het internationaal strafrecht wordt daarom een indeling in vier – meer subjectieve – categorieën gehanteerd: nationale, etnische, raciale en religieuze groepen. Dit is van toepassing op genocide, misdaden tegen de menselijkheid en apartheid. Het maakt daarbij niet uit of de indeling in een groep reëel bestaat, of alleen maar zo wordt gezien door daders van een racistische misdaad, die slechts onderscheiden tussen 'wij' en 'zij'. Bij massa-gruweldaden is er bij de daders in de regel sprake van klassiek rassendenken, waarbij de slachtoffers worden gedehumaniseerd.The Concept of Race in International Criminal Law. Carola Lingaas, 12 februari 2018; . Gearchiveerd op 17 januari 2021.
In de VS De VS hanteert volgens standaards uit 1997 een rassenindeling op basis van huidskleur, hoewel de keuze voor een ras wordt bepaald op basis van zelf-identificatie. De hoofdindeling is 'Blank', 'Zwart of Afro-Amerikaans' en 'Alle overige rassen'. Het blanke ras omvat blanken met een Europese, Midden-Oosterse of Noord-Afrikaanse achtergrond. De niet-blanken worden qua afkomst onderverdeeld in zwarten, indianen, Aziaten en Stille Zuidzee-eilanders. De aanduiding 'niet-blanke' is bij de federale overheid echter niet toegestaan. Wel mogen burgers zich identificeren met meerdere rassen. Revisions to the Standards for the Classification of Federal Data on Race and Ethnicity. White House, Federal Register Notice, 30 oktober 1997; Revisions to the Standards for the Classification of Federal Data on Race and Ethnicity
"The racial and ethnic categories set forth in the standards should not be interpreted as being primarily biological or genetic in reference. Race and ethnicity may be thought of in terms of social and cultural characteristics as well as ancestry. [...] The term "nonwhite" is not acceptable for use in the presentation of Federal Government data. It shall not be used in any publication or in the text of any report."About race. United States Census Bureau (aug 2020 bekeken). "The racial categories included in the census questionnaire generally reflect a social definition of race recognized in this country and not an attempt to define race biologically, anthropologically, or genetically. In addition, it is recognized that the categories of the race item include racial and national origin or sociocultural groups.". Gearchiveerd op 2 januari 2022.
Hoewel de Amerikaanse overheid een min of meer klassieke rassenverdeling hanteert, wordt benadrukt dat de raciale en etnische groepen in de standaard-indelingen niet mogen worden geïnterpreteerd als verwijzend naar primair biologische of genetische eigenschappen, maar ook kunnen verwijzen naar sociale en culturele achtergrond, of naar afstamming. Voor de Census zijn in de indelings-categorieën over ras zowel raciale afkomst als nationale afkomst en socioculturele groepen inbegrepen. Een voorbeeld van een definitie in het Amerikaanse recht is: Ras, geslacht of etnische groep betekent "iedere groep personen die te onderscheiden is op grond van ras, kleur, geslacht of nationale afkomst.Race, Sex, Or Ethnic Group Law and Legal Definition. USLegal. Gearchiveerd op 21 april 2021.
Israël
De Zuid-Afrikaan Desmond Tutu, tijdens zijn leven aartsbisschop van Kaapstad, bekend strijder tegen de apartheid in zijn land en Nobelprijswinnaar, noemde in 2002 de situatie in Israël en de door dat land bezette gebieden "apartheid": Ik heb de vernederingen van de Palestijnen bij de controleposten ... gezien. Zij lijden net als wij, toen blanke politieagenten ons onze bewegingsvrijheid ontnamen.
In november 2006 deed de vroegere Amerikaanse president Jimmy Carter een storm van protest opgaan door zijn boek Palestine Peace Not Apartheid. Was hij een antisemiet geworden? Hij schreef daarover een brief aan de joodse gemeenschap in de VS: dat zijn verhaal de Westelijke Jordaanoever betrof, dat de systematische onderdrukking van de Palestijnen daar niet uit racistische overwegingen gebeurde. Zijn zorg: dat deze onderdrukking een proces naar apartheid betekende.