thumb|Topografische kaart van de gemeente Noardeast-Fryslân
Noardeast-Fryslân, (Nederlands: Noordoost-Friesland)Friese namen, taalunie.org is een gemeente in de Nederlandse provincie Friesland. De gemeente telt inwoners (, bron: CBS) en is op 1 januari 2019 ontstaan uit de gemeenten Dongeradeel, Ferwerderadeel en Kollumerland en Nieuwkruisland.'Noardeast-Fryslân' nieuwe gemeentenaam, Gemeentesite Kollumerland ca. (gearchiveerd)Wet van 11 juli 2018 tot samenvoeging van de gemeenten Dongeradeel, Ferwerderadiel en Kollumerland en Nieuwkruisland, Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden, 2018 Binnen Friesland vormt de gemeente onderdeel van de streek Noordoost-Friesland.
Geschiedenis In eerste instantie was het de bedoeling dat in Noardeast-Fryslân een nog grotere nieuwe gemeente zou ontstaan uit de gemeenten Dantumadiel, Dongeradeel, Ferwerderadiel en Kollumerland c.a. Sinds 1 januari 2017 zijn deze vier gemeenten ambtelijk gefuseerd. Dantumadiel deed echter niet mee met de bestuurlijke fusie en ging na de vorming van de nieuwe gemeente diensten afnemen zonder dat ze zelf een ambtelijk apparaat heeft. Sinds 1 januari 2024 is deze dienstverlening gestopt, is de Centrumregeling opgeheven en de ambtelijke organisatie ontvlochten: de gemeente Dantumadiel beschikt vanaf dat moment over een eigen ambtelijke organisatie.
Naam De naam werd op 30 maart 2017 gekozen door de drie gemeenteraden, na een referendum onder de bevolking waarbij de namen Dokkumerlân, en Ie- en Lauwerslân de andere twee kanshebbende namen waren.
Wapen
Bij de gemeenteraadsvergadering van 2 januari 2019 onthulde waarnemend burgemeester Hayo Apotheker het nieuwe wapen van de gemeente. Het wapen toont bovenin twee golvende balken in blauw en daaronder geel, die aangeven dat het een kustgemeente betreft. Het overige deel is groen, beladen met een gouden ster, die voorkwam in de wapens van de drie oorspronkelijke gemeenten. Het wapen wordt gedekt door een Friese grietenijkroon. Deze is overgenomen van Kollumerland c.a. en Dongeradeel.Gemeentewapen Noardeast Fryslân, Omrop Fryslân, 2 januari 2019
Plaatsen De gemeente bestaat uit de stad Dokkum en daarnaast 52 dorpen. De Friese namen zijn grotendeels de officiële. De plaatsnamen in voormalig Ferwerderadiel waren al sinds 1999 Friestalig, op 10 september 2020 besloot de gemeenteraad unaniem tot het harmoniseren van de plaatsnamen door alle resterende plaatsen ook officieel Friestalig vast te leggen. Dit ging in per 1 januari 2023, met uitzondering van Aalsum, Burum, Hiaure, Munnekezijl, Kollumerpomp, Waaxens en Warfstermolen.
Stad en dorpen In de gemeente bevinden zich de volgende officiële woonplaatsen (stad en dorpen). Voor onderstaande tabel geldt dat wanneer de officiële Friestalige naam afwijkt van de Nederlandse naam deze vetgedrukt is weergegeven. In alle andere gevallen is de Nederlandse naam officieel of zijn de namen in beide talen gelijk.
Naast deze officiële woonplaatsen zijn er nog een aantal dorpen die (nog) geen officiële woonplaats zijn of buurtschappen die ook wel dorp worden genoemd: Ezumazijl, Tiltjeburen en Westernijkerk.
Nederlandse naamFriese naamaantal inwoners ()AalsumEalsumAnjumEanjumAugsbuurt of LutjewoudeAugsbuert-Lytsewâld(voor 2023: Lytsewâld)BirdaardBurdaardBlijaBlijeBornwirdBoarnwertBrantgumBrantgumBurumBoerumDokkumDokkumEeIeEngwierumIngwierrumFerwerdFerwertFoudgumFoudgumGenumGinnumHallumHallumHantumHantumHantumeruitburenHantumerútbuorrenHantumhuizenHantumhuzenHiaureDe Lytse JouwerHogebeintumHegebeintumHolwerdHolwertJanumJannumJislumJislumJouswierJouswierKollumKollumKollumerpompDe Pomp of KollumerpompWaldnet.nlKollumerzwaagKollumersweachLichtaardLichtaardLioessensLjussensMarrumMarrumMetslawierMitselwierMunnekezijlMuntsjesylModdergatModdergatMorraMoarreNesNesNiawierNijewierOosternijkerkEasternijtsjerkOostmahorn (officieel:De Skâns-Oostmahorn)De Skâns85OostrumEastrumOudwoudeAldwâldPaesensPeazensRaardRaardReitsumReitsumTernaardTernaardTriemenDe TriemeVeenkloosterFeankleasterWaaxensWaaksensWanswerdWânswertWarfstermolenWarfstermûneWestergeestWestergeastWetsensWetsensWierumWierumZwagerboschSweagerbosk
Buurtschappen Naast de officiële plaatsen en enkele andere bevinden bevinden zich in de gemeente de volgende buurtschappen:
Daarnaast ligt een stuk van de streek Wildpad in de gemeente, het grootste deel ligt in de gemeente Achtkarspelen, die op 28 maart 2019 besloot dat er eigen plaatsnaamborden komen.
Verkeer & vervoer Wegen Noard-East Fryslân heeft een aantal N-wegen in de gemeente die functioneren als belangrijk verkeersaders door de gemeente. Deze N-wegen zijn: : Nijega - Dokkum (wordt even onderbroken door ) - Holwert : Leeuwarden - Holwert : Frieschepalen - Buitenpost - Holwert : Tytsjerk - Dokkum - Lauwersoog - Groningen (Trekweg/Trekwei): Gerkesklooster - Dokkum
De bovenstaande N-wegen sluiten vervolgens weer aan op de grotere verkeersaders: / /
Openbaar vervoer De gemeente heeft natuurlijk een groot aantal verschillende openbaarvervoerlijnen. Een aantal belangrijke openbaarvervoerlijnen binnen de gemeente zijn:
Bus Lijn 51: Leeuwarden - Roodkerk - Dokkum Lijn 66: Leeuwarden - Holwert Veerdam (voor veerdienst naar het eiland Ameland) Lijn 355 (Qliner): Bolsward - Wommels - Leeuwarden - Dokkum - Anjum - Lauwersoog (voor veerdienst naar het eiland Schiermonnikoog) Lijn 356 (Qliner): Dokkum - Feanwâlden - Drachten
Boot Holwert Veerdam - Ameland Oostmahorn - Schiermonnikoog
Trein Lijn RE1 (Sneltrein): Leeuwarden - Feanwâlden - Buitenpost - Groningen Lijn RS1 (Stoptrein): Leeuwarden - Leeuwarden Camminghaburen - Hurdegaryp - Feanwâlden - De Westereen - Buitenpost - Grijpskerk - Zuidhorn - Groningen - Groningen Europapark
thumb|De Kollumerzwaagstervaart
Wateren In de provincie Friesland zijn in veel gemeenten, waaronder de gemeente Noardeast-Fryslân, de Friese namen van de oppervlaktewateren de officiële namen.Waternamenkaart, Provinsje Fryslân
Meren en poelen In de gemeente bevinden zich de volgende meren en poelen: Nederlandse naamOfficiële naamAlde DobbeAlde DobbeGeestmermeerGeastmer MarLauwersmeerLauwersmeerMallegraafsgatMâlegraafsgatOosterdobbeEasterdobbeWesterdobbeWesterdobbeZandwielenSânwielen
Rivieren, kanalen en sloten Diverse kanalen, sloten en watergangen in de gemeente zijn: {| | width="50%" valign="top" | Nederlandse naamOfficiële naamAalsumervaartEalsumer FeartAnjumeropvaartEanjumer OpfeartBaantjegrachtBaantsjegrachtBinnensluisBinnenslúsBlijaërvaartBlijer FeartBurumervaartBoerumer FaartBurmaniavaartBurmaniafeartContributievaartKontribúsjefeartDijkvaartDyksfeartDijkstervaartDykster FeartDokkumerdiepDokkumer DjipDokkumergrootdiepDokkumer GrutdjipDokkumer EeDokkumer IeDrie PypstergrachtDrypypstergrachtDwarsmeerDwarsmearDwarsriedDwarsrydEesteropvaartIester RydFinkumervaartFeinsumer FeartFerwerdervaartFerwerter FeartFoudgumervaartFoudgumer FeartGenumer OpvaartGinnumer FeartHallumertrekvaartHallumer FeartHallumerhoekstervaartHallumerhoekster FeartHantumervaartHantumer FeartHantumhuistervaartHantumhúster FeartHardrijdersgrachtHardridersgrachtHeerenwegstervaartHearreweister FeartHijumervaartHijumer FeartHoge HerenwegstervaartHege Hearreweister FeartHolwerdervaartHolwerter FeartDe HulpDe HulpJellegat (Jaarlasloot)JellegatJislumervaartJislumer FeartDe JordaanDe JordaanKeegensterriedKeegenster RydKetelvaartTsjettelfeartKoevaartKuorfeartKollumerzwaagstervaartSweager FeartLauwersDe LauwersMarrumervaartMarrumer FeartMeerslootMarsleat | width="50%" valign="top" | {| class="wikitable" !Nederlandse naam||Officiële naam |- |Miedvaart||Miedfeart |- |Moersloot||Moerssleat |- |Morrastervaart||Moarster Feart |- |Muizenrid||Mûzerid |- |Nesseropvaart||Nesser Opfeart |- |Niawiersteropvaart||Nijwierster Opfeart |- |Nieuwe Zwemmer||Nije Swemmer |- |Nieuwe Vaart||Nije Feart |- |Nieuwlandsried||Nijlandsryd |- |Noordergracht||Noardergracht |- |Oostrumer Opvaart||Eastrumer Opfeart |- |Oud Dokkumerdiep||Alde Lunen |- |Ouddiep||Alddjip |- |Oude Hulp||Alde Hulp |- |Oude Beyried||Beiryd |- |Oude Peasens||Alde Peazens |- |Oude Meer||Aldmear |- |Oude Ried||Alde Ryd |- |Oude Zwemmer||Aldswemmer |- |Olde Lauwers||Olde Lauwers |- |Oudlandsried||Oldlansryd |- |Paesens||De Peazens |- |Parkstergracht||Parkstergracht |- |Petsleat||Petsleat |- |Pompsterried||Pompster Ryd |- |Raardervaart||Raarder Feart |- |De Rijd||De Ryd |- |Rijpstervaart||Rypster Feart |- |Stroobossertrekvaart||Strobosser Trekfeart |- |Stroomkanaal Willem Lorésluis||Streamkanaal Willem Loréslûs |- |Ternaardervaart||Ternaarder Feart |- |De Traan||De Traan |- |Verbindingkanaal||Ferbiningskanaal |- |Wierumeropvaart||Wierumer Opfeart |- |Woudvaart||Wâldfeart (Dokkum)|Wâldfeart|- |Zijlsterrijd||Sylster Ryd|- |Zuidergracht||Sudergracht|- |Zuider Ee||Suderie|- |Zwadde||De Swadde|- |Zwaddesloot||Swaddesleat|}
Politiek Gemeenteraad
De gemeenteraad van Noardeast-Fryslân bestaat uit 29 zetels. +GemeenteraadszetelsPartij201820222026 CDA 7 4 6 FNP 5 8 5 Liberaal Noardeast-Fryslân (LNF) (tot 2024: BVNL) - 2 4 Sociaal in Noardeast-Fryslân (S!N) 4 7 4 ChristenUnie 4 4 2 Gemeentebelangen Noardeast-Fryslân (GBNF) 2 1 2 BBB - - 2 VVD 3 1 2 PvdA 3 2 2 ELP-NEF 1 - -Totaal292929
Recente politieke ontwikkelingen (2024) In juli 2024 viel de coalitie van Noardeast-Fryslân over een discussie over de mogelijke komst van een asielzoekerscentrum in Dokkum. Een aangenomen motie van FNP, Gemeentebelangen, BVNL, VVD en PvdA, die opriep tot kleinschalige opvang in plaats van een groot azc, leidde tot het opstappen van de wethouders Jouke Douwe de Vries en Rebecca Slijver van coalitiepartij S!N.
Echter, op 17 oktober 2024 werd een nieuwe meerderheidscoalitie gevormd door FNP, Gemeentebelangen Noardeast-Fryslân, ChristenUnie en CDA. Het nieuwe coalitieakkoord, ‘Foar de Mienskip’, borduurt voort op het vorige, maar met aangepaste afspraken over de opvang van ontheemden. Daarnaast richt de nieuwe coalitie zich op de realisatie van een tweede onderstation in Dokkum en ‘smart energy hubs’ in Hallum en mogelijk Betterwird. Het nieuwe College van Burgemeester en Wethouders zal wederom uit vijf wethouders bestaan. Naast de drie zittende wethouders werden Lysbeth Vellinga-Zeilstra (ChristenUnie) en Maaike Prins (CDA) voorgedragen als nieuwe wethouders. De beoogde looptijd van deze coalitie is tot de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2026.
College van burgemeester en wethouders 2024-2026 Het college van burgemeester en wethouders voor de periode 2024-2026 wordt gevormd door een coalitie van FNP, Gemeentebelangen Noardeast-Fryslân, CDA & CU (17 van de 29 zetels na de verkiezingen van 2022).
De voorzitter van het college van B&W is: Burgemeester Johannes Kramer (FNP): Bestuur, Openbare Orde en Veiligheid ("Bestjoer, Iepenbiere oarder en Feiligens")
De vijf wethouders zijn: Hanneke Jouta (FNP): Cultuur, Beheer en Milieu ("Kultuer, Behear en Miljeu") Bert Koonstra (FNP): Wonen, Ruimte en Vergunningen ("Wenjen, Romte en Fergunnings") Pieter Braaksma (Gemeentebelangen Noardeast-Fryslân): Verkeer, Infrastructuur, Landbouw en Economie ("Ferkear, Ynfra, Lânbou en Ekonomy") Maaike Prins (CDA): Financiën, Recreatie, Toerisme en Sport ("Finânsjes, Rekreaasje, Toerisme en Sport") Lysbeth Vellinga (CU): Welzijn en Onderwijs ("Wolwêzen en Ûnderwiis")
Ontwikkeling van het bevolkingsaantal 1 januari 2005: 47 195 inwoners** 1 januari 2015: 45 556 inwoners** 1 januari 2017: 45 463 inwoners** 1 januari 2018: 45 287 inwoners** 1 januari 2019: 45 181 inwoners 1 oktober 2019: 45 274 inwoners 1 augustus 2020: 45 433 inwoners 31 januari 2022: 45 601 inwoners
(** bevolking Dongeradeel, Ferwerderadiel en Kollumerland bij elkaar opgeteld, bron: CBS Statline)
Taal