Jan zonder Vrees, of Jan I van Bourgondië (Dijon, 28 mei 1371 – Montereau-Fault-Yonne, 10 september 1419), hertog van Bourgondië, graaf van Vlaanderen, Artesië en Charolais, paltsgraaf van Bourgondië, heer van Mâcon, Chalon, Mechelen en verscheidene andere plaatsen, was een prins uit het huis Valois-Bourgondië.
Als hertog van Bourgondië consolideerde Jan de grondslagen van wat zou uitgroeien tot de Bourgondische staat, waarmee hij de politiek voortzette waar zijn vader Filips de Stoute reeds mee was begonnen.
In het hart van het koninkrijk Frankrijk genoot hij niet dezelfde hoofdrol op het toneel die zijn vader had gespeeld in de kroonraad als oom van de koning. Jan was slechts de neef van Karel VI van Frankrijk, die sinds 1392 periodieke aanvallen van krankzinnigheid kende en wiens hof was uitgegroeid tot een plaats van intriges tussen de prinsen in het rijk. In 1407 liet Jan zonder Vrees zijn neef, tevens zijn grootste rivaal, Lodewijk I van Orléans (de jongere broer van de koning) ombrengen; Jan had de koninklijke financiën nodig om zijn prinsdom verder uit te bouwen en zijn belangen botsten met die van de hertog van Orléans.
Door de moord op zijn neef stortte de hertog van Bourgondië Frankrijk in een burgeroorlog tussen de Bourguignons en de Armagnacs. Die laatsten wensten de moord op de hertog van Orléans te wreken. Beide partijen bevochten elkaar om de hoofdstad Parijs en het regentschap. Deze burgeroorlog deed − samen met de geheime onderhandelingen van Jan met Hendrik V van Engeland − de Honderdjarige Oorlog weer losbarsten.
Ondanks de zoveelste verzoeningspoging tegenover de Armagnacs, in een poging het Engelse offensief het hoofd te bieden, werd Jan zonder Vrees in 1419 op zijn beurt vermoord.
Biografie miniatuur|left|De slag bij Nicopolis (miniatuur uit de Chroniques van Jean Froissart, Parijs, Bibliothèque nationale de France).
Jeugd Jan werd op 28 mei 1371 geboren in het paleis van de hertogen van Bourgondië in Dijon als oudste zoon van hertog Filips II van Bourgondië, bijgenaamd de Stoute, en Margaretha van Male., Chronique des règnes de Jean II et de Charles V, II, Parijs, 1916, p. 157. Gearchiveerd op 7 februari 2019. Hij was van vaders kant de kleinzoon van koning Jan II van Frankrijk, bijgenaamd "de Goede" (1319-1364). Als oudste zoon, in directe lijn afstammend van de hertog van Bourgondië, een jongere tak van het huis Valois, was hij door eerstgeboorterecht voorbestemd de apanage van het hertogdom Bourgondië te erven. Dat was in 1363 in volledige eigendom toegekend aan zijn vader door koning Jan de Goede.
In 1378 werd Boudewijn II van Nieppe de leermeester van de zevenjarige Jan.
Jan was de oudere broer van Anton van Bourgondië (1384-1415) en Filips van Nevers (1389-1415), die beiden op 25 oktober 1415 sneuvelden in de strijd van de Franse cavalerie tegen de Engelsen in de slag bij Azincourt.Emond de Dynter, Chronique des ducs de Brabant VI 127 (III, p. 302).
Jan werd in 1384 aangesteld als graaf van Nevers (een erfland van zijn moeder) en zou dit graafschap in 1404 aan zijn broer Filips overdragen, toen hij van zijn vader het hertogdom Bourgondië erfde. Op 12 april 1385 vond het zogenaamde Dubbelhuwelijk van Kamerijk plaats, waarbij de 13-jarige Jan, net benoemd als graaf van Nevers, trouwde met Margaretha van Beieren, terwijl zijn 10-jarige zus Margaretha tezelfdertijd in de echt werd verbonden met Willem van Oostervant.
Toen koning Sigismund van Hongarije, die zich bedreigd zag door de opmars van de Ottomanen, om hulp vroeg, zouden de prinsen van het westen een leger bijeenbrengen om hem te hulp te komen. Jan trok met dit leger mee in plaats van zijn vader en voerde het Franse contingent aan, waarbij hij er niet in slaagde de onstuimigheid daarvan te temperen. Aan deze veldtocht kwam in september 1396 een einde door de nederlaag bij Nicopolis, waar de kruisridders werden overwonnen door sultan Bayezid I. Het was tijdens deze slag dat Jan zijn bijnaam "zonder Vrees" kreeg., De Bourgondiërs: de Nederlanden op weg naar eenheid 1384-1530, Amsterdam, 1997, p. 53, , Charles VI: la folie du roi, Parijs, 1986, p. 332. Na de slag moest Jan urenlang toekijken hoe zijn leger werd onthoofd, terwijl zijn soldaten naakt en in groepjes van vier of vijf aantraden. Door op zijn knieën te vallen voor de sultan kon hij zijn vriend Boucicaut redden. Met een dertigtal waardevolle ridders werd Jan barrevoets naar Bursa afgevoerd. Zijn vader moest 100 000 florijnen lenen bij zijn raadsman Dino Rapondi om het losgeld te kunnen betalen. Jan was pas in februari 1399 terug in Frankrijk.
Opvolging van Filips de Stoute links|miniatuur|198x198px|Portret van Jan zonder Vrees (ca. 1480, Museum voor Schone Kunsten, Rijsel) Filips de Stoute stierf op 27 april 1404. Jan zonder Vrees bracht op 23 mei van dat jaar hulde aan koning Karel VI van Frankrijk voor het hertogdom Bourgogne in apanage en deed op 17 juni 1404 zijn intrede te Dijon., Histoire des ducs de Bourgogne de la Maison de Valois: 1364-1477, I, Brussel, 18385, pp. 202 - 204. Hij garandeerde toen aan de stadsbewoners het behoud van de privileges die ze hadden genoten onder zijn vader. Kort daarop vierde Jan zonder Vrees het huwelijk van zijn dochter Margaretha met de Dauphin Lodewijk van Guyenne, en vervolgens dat van zijn oudste zoon Filips met Michelle van Valois, een dochter van koning Karel VI. Hierdoor wist hij de gunst van koningin Isabella van Beieren te verwerven die hem beloofde zijn belangen te zullen verdedigen.
Nadat de Sint Elisabethsvloed (1404) in het graafschap Vlaanderen een groot stuk land onder water had gezet, werd op bevel van Jan de Graaf Jansdijk verder uitgewerkt.
Sinds 1392 leed koning Karel VI aan min of meer lange aanvallen van waanzin. Een ordonnantie uit 1403 voorzag echter dat, in het geval van verhindering van de soeverein om zijn ambt uit te oefenen, het bestuur van het koninkrijk zou worden uitgeoefend door de kroonraad, voorgezeten door koningin Isabella van Beieren. De koningin werd bijgestaan door de overige leden van de kroonraad: hertog Jan van Berry en hertog Lodewijk II van Bourbon en ze kon ook vertrouwen op de steun van haar twee neven, Lodewijk I van Orléans, de broer van de koning, en Jan zonder Vrees. Die twee laatsten zouden in de kroonraad lijnrecht tegenover elkaar komen te staan ., Ordonnance des Rois de France de la Troisième Race: Recueillies par ordre chronologique, Parijs, 1750, p. xi. Gearchiveerd op 13 juni 2023.
De dominante figuur in de kroonraad was echter Lodewijk I van Orléans. Terwijl de spanningen tussen Frankrijk en Engeland weer toenamen, werd er onder het volk steeds meer kritiek geuit op het gezamenlijk bestuur van de koningin met de hertog van Orléans. Dat beschuldigde hen er in het bijzonder van dat ze van de oorlog profiteerden om nieuwe en uitzonderlijk hoge belastingen te kunnen heffen., Histoire des ducs de Bourgogne de la Maison de Valois: 1364-1477, I, Brussel, 18385, pp. 205-206. Gearchiveerd op 15 augustus 2023. De poging in februari 1405 om een nieuwe taille (belasting) te heffen om de oorlog mee te financieren werd fel bekritiseerd door Jan zonder Vrees, die weigerde zijn onderdanen hier aan te onderwerpen., Histoire des ducs de Bourgogne de la Maison de Valois: 1364-1477, I, Brussel, 18385, pp. 205-206. Het exacte discours uitgesproken door Jan zonder Vrees was als volgt: “Je ne puis m'empêcher de déclarer que vouloir charger le pauvre peuple d'une nouvelle taille est un dessein tyrannique. Il est horriblement grevé de la dernière dont on a reçu des sommes au moins suffisantes à ce que nous avions délibéré de faire pour le bien du royaume. J'ai cru que mon devoir m'obligeait de parler ainsi. Le conseil peut ordonner ce qui lui plaira, mais s'il s'accorde avec mon cher cousin d'Orléans pour mettre cette taille, je proteste tout haut que j’empêcherai bien que mes sujets en soient grevés; elle n'aura cours dans aucune de mes terres. Aussi bien ai-je des chevaliers et des écuyers tout prêts à exécuter les ordres de monseigneur le roi, et en tel nombre qu'il lui plaira. Ils ne refuseront aucune occasion de toutes celles qui se présenteront pour le bien du royaume. Je dis plus: si le reste de l'argent qu'on a levé l'an dernier ne suffit pas, j'aime mieux, pour fermer la bouche à ceux qui seraient mécontents de mon avis, payer de mes deniers la part qui devrait être supportée par mes sujets, pourvu que la taxation soit faite par des gens de bien, et à condition aussi qu'il soit dûment justifié des motifs qui ont empêché la dernière taille d'être suffisante.” , Histoire des ducs de Bourgogne de la Maison de Valois: 1364-1477, I, Brussel, 18385, p. 206. In weerwil daarvan werd de nieuwe belasting met instemming van de hertog van Bretagne op 5 maart goedgekeurd .
Op 21 maart 1405 overleed Margaretha van Male, de moeder van Jan zonder Vrees. Die erfde van haar de graafschappen Vlaanderen en Artesië en het paltsgraafschap Bourgondië, waardoor hij even machtig werd als zijn vader voor hem. Jan begaf zich vervolgens naar de rijke Vlaamse steden, waarvan hij nu de nieuwe heer was. Hij stelde de bevolking gerust over de nieuwe belasting, die de hertog van Orléans wilde heffen, door opnieuw te bevestigen dat zijn onderdanen die niet moesten betalen. Hij beloofde eveneens dat geen enkel oorlog de handelsrelatie van Vlaanderen met Engeland zou opschorten., Histoire des ducs de Bourgogne de la Maison de Valois: 1364-1477, I, Brussel, 18385, p. 207. Een heropleving van het conflict tussen Frankrijk en Engeland zou Vlaanderen kunnen ruïneren, omdat de lakennijverheid afhankelijk was van de import van Engelse wol. De verdediging van de Vlaamse economische belangen werd zo een van zijn prioriteiten. Hij slaagde er ook in Grevelingen te heroveren. Zijn wens om een leger te lichten om Calais te heroveren op de Engelsen (als vergelding voor de Engelse aanvallen in Vlaanderen) vond echter geen gehoor in de naaste omgeving van de hertog van Orléans.art. John the Fearless, duke of Burgundy, in (ed.), Encyclopedia of the Hundred Years War, Westport, 2006, p. 185.
Inname van Parijs miniatuur|Anoniem portret van Jan zonder Vrees, ca. 1450. (Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, Antwerpen). In langdurig bruikleen aan het Hof van Busleyden, Mechelen (stad).