Scapanorhynchus is een geslacht van uitgestorven haaien dat leefde in het Krijt en wereldwijd was vertegenwoordigd. De naam en beschrijving van de typesoort Rhinognathus lewisii werden in 1887 door James William Davis gepubliceerd. (1887). The fossil fishes of the chalk of Mount Lebanon, in Syria. The Scientific transactions of the Royal Dublin Society ser. 2, 3: 480 De wetenschappelijke naam van het geslacht werd in 1889 gegeven door Arthur Smith Woodward. (1889). Catalogue of the fossil fishes in the British Museum (Natural History) 1: 351 Scapanorhynchus was een van de eerste primitieve Neoselachia en vertoonde al enkele basiskenmerken van de groep, bijvoorbeeld een wervelkolom gestabiliseerd door calciumopslag. Verder wordt hij als een nogal atypische vertegenwoordiger beschouwd.
Kenmerken Dit vijftig centimeter lange geslacht behoorde tot de eerste 'recente' haaien, de Odontaspidida, met een sterk verlengde, afgeplatte snuit, en tanden die geschikt waren voor het verscheuren van grote prooien.
Deze carnivoren bewogen zich door het water met een golvende beweging van het lichaam, zoals moderne haaien doen. De bek kon extra ver worden geopend, hetgeen mogelijk werd gemaakt door een gewricht tussen de bovenkaak en de schedel. De dieren bezaten grote hersenen; in het bijzonder de lobben die in verband staan met het reukzintuig waren hoog ontwikkeld. Daarnaast had Scapanorhynchus een opvallend lange, sterk asymmetrische staartvin.
Leefwijze Men kan conclusies trekken over de manier van leven van Scapanorhynchus door een vergelijking met verwante geslachten, speciaal de recente en zeer nauw verwante koboldhaai. De vergelijking suggereert dat Scapanorhynchus een diepzeejager was die - herkenbaar aan de vorm van zijn tanden - op kleinere vissen joeg. Het dieet bestond uit schaaldieren, mosselen en kleine vissen.
Systematiek Scapanorhynchus vertoont een ongewone gelijkenis met de recente koboldhaai (Mitsukurina owstoni) en wordt daarom ook in dezelfde familie van Mitsukurinidae geplaatst. Sommige wetenschappers zien zelfs genoeg overeenkomsten om beide geslachten te verenigen, waarbij het eerst benoemde geslacht Scapanorhynchus voorrang heeft volgens de regels van de nomenclatuur en de koboldhaai zou daarin worden geplaatst. Deze taxonomische herindeling wordt nog niet algemeen erkend.
De overeenkomsten tussen de twee haaien zijn opvallend. Scapanorhynchus verschilt alleen van zijn hedendaagse levende verwant in de vorm van zijn vinnen, die taps toelopen en, in het geval van de staartvin langer zijn. Er is ook een duidelijk verschil in grootte. Terwijl Scapanorhynchus slechts ongeveer een halve meter lang is, bereiken koboldhaaien een lengte van bijna vier meter.
Fossiele vondsten Fossiele vondsten, meestal tanden, komen uit alle continenten met uitzondering van Zuid-Amerika en Antarctica. Het geslacht is vaak gevonden in de Verenigde Staten, Noord-Afrika en Europa.
Categorie:Uitgestorven haaien